Amerikalı bir generalin İran'a giderek Musaddık'ın istifa etmesini istemesi üzerine CIA destekli darbeler dönemi başlamış oldu. İran ordusu başta kararsız kalsa da protestolar için ayrılan milyonlarca finans ordu içindeki rüzgârları tersine çevirir. 20. yüzyılda peş peşe gelecek darbeler zincirinin kilidini aralayan bu hadisenin ardından İran başbakanı tutuklanır. Artık İran'da 1953 yılında gerçekleştirilen darbenin ardında Amerikan Merkezi Haber Alma Teşkilatı'nın (CIA) bulunduğu resmen ortaya çıkar. İşte bir CIA destekli bir dizi darbe:
1. Zengin petrolleriyle göz kamaştıran: İran
(1953)
Yıl 1953. Musaddık göreve geleli iki yıllık bir süre geçmiş ve bu
süre zarfında Şah'ın otoritesini sorgulayan Başbakan geçmişte
İngiliz şirketlerinin denetimi altındaki İran petrol sanayiini
kamulaştırmıştı. Musaddık daha sonra görevi bırakmaya zorlanmış ve
hapse atılmış, hayatının geri kalanını da ev hapsinde geçirmişti.
Söz konusu operasyonun tarihini anlatan ve yakın zamanlarda deşifre
olan CIA tarafından kaleme alınmış bir rapora göre, “-Soğuk
Savaş'ın en yoğun olduğu ve ABD'nin Kore'de SSCB ve Çin tarafından
desteklenen güçlere karşı ilan edilmemiş bir savaş yürüttüğü
dönemde- İran'ın Sovyetler Birliği tehdidine açık hale gelmesi
riski, Amerika Birleşik Devletleri'ni TPAJAX (darbe operasyonunun
kod adı) operasyonunu planlamaya ve hayata geçirmeye zorlamıştır"
denmektedir.
2. ABD'nin hapishanesi: Guatemala (1954)
Amerika Birleşik Devletleri, görevinin ilk dönemlerinde Guatemala
Devlet Başkanı Jacobo Árbenz'i desteklediyse de onun ABD'nin sahip
olduğu United Fruit Company'nin varlıklarını tehdit eden toprak
reformlarını hayata geçirmeye başlamasıyla birlikte ilişkiler
bozulmuştu. 1954 yılında gerçekleştirilen darbe ile Árbenz
devrilmiş, devamında bir dizi cunta değişen sürelerle devleti idare
etmiştir.
3. Özgürlüğün peşindeki ülke: Kongo (1960)
Sonradan Demokratik Kongo Cumhuriyeti adını alan Kongo'nun ilk
Başbakanı Patrice Lumumba, Belçika tarafından gerçekleştirilen ABD
destekli askerî müdahale sırasında Kongolu Devlet Başkanı Joseph
Kasavubu tarafından düşürülmüştü. Belçika'nın söz konusu askerî
müdahalesi, Kongo'nun bağımsızlığını ilan etmesini takiben
Belçika'nın tehdit altına giren ticarî çıkarlarını korumak üzere
hayata geçirilmişti. Fakat Lumumba, Belçika'nın askerî işgaline
silahla karşılık vermiş ve Sovyetler Birliği'nden mühimmat desteği
almıştı. Bunun üzerine CIA, Lumumba'nın yeni göreve gelen Joseph
Mobutu hükümeti için bir tehdit oluşturduğuna kanaat getirmiş ve
onu iktidardan düşürmüştür.
4. Katile maddi destek: Dominik Cumhuriyeti
(1961)
Dominik Cumhuriyeti'nde binlerce Haitilinin etnik temizliğe maruz
kalması ve Venezuela Devlet Başkanı'na yönelik suikast girişimiyle
bilinen Rafael Trujillo'nun vahşi diktatörlüğü, başkanı pusuya
düşürüp öldüren silahlı muhalifler tarafından sona erdirildi. Her
ne kadar Trujillo'yu öldüren silahlı saldırgan “kimse bana
Trujillo'yu öldürmemi söylemedi" dese de, aslında CIA tarafından
desteklenmiştir.
5. Darbeci generallere destek: Güney Vietnam
(1963)
ABD 1963 yılında Güney Vietnam'da kayda değer bir varlığa sahipti
ve ülkenin lideri Ngo Dinh Diem'in Budist muhaliflere yönelik kanlı
eylemleri neticesinde, ilişkiler kopma noktasına gelmişti. Pentagon
Belgeleri'ne göre, darbe hazırlığı içindeki Güney Vietnamlı
generaller 23 Ağustos 1963'te kendi planlarıyla ilgili olarak
Amerikalı yetkililerle irtibata geçmişti. Planın detaylarına dair
bir süre devam eden tartışmaların ardından ABD'nin bu girişimle
ilgili kararsızlığı sona ermiş ve generaller 1 Kasım 1963'te
onlardan aldıkları destekle Diem'i derdest edip öldürmüştür. Bazı
kaynaklara göre ilgili generallere CIA fonlarından 40 bin dolar
tutarında bir destek aktarılmıştır.
6.“Brezilya Çin'e dönüşmesin" (1964)
ABD hükümeti, Brezilya Devlet Başkanı Joao Goulart önderliğindeki
hükümetin ABD Büyükelçisi Lincoln Gordon'un ifadesiyle “Brezilya'yı
1960'ların Çin'ine dönüştüreceğine" dair kaygılar neticesinde,
dönemin Brezilya Genelkurmay Başkanı Humberto Castello Branco
öncülüğündeki darbeye destek vermiştir. Darbeden hemen önceki
günlerde CIA hükümete karşı sokak gösterilerini desteklemiş ve
orduyu destekleyen kişilere yakıt ve “ABD menşei olmayan silahlar"
sağlamıştır.
CIA, Şili'nin ekonomisini istediği gibi yerle bir edemeyince çareyi
darbede buldu.11 Eylül 1973 tarihinde gerçekleşen bu darbeyle ile
ilgili olarak CIA tarafından hazırlanan resmî raporda kurumun “ordu
tarafından planlanan askerî darbeden en başından beri haberdar
olduğu, darbeyi planlayan kişilerle uzun süredir devam eden bir
istihbarat ortaklığı yürüttüğü ve –CIA'nin söz konusu darbeyi
engellemeye dönük bir adım atmadığı ve daha 1970 yılında bir darbe
gerçekleştirmeyi planladığı düşünüldüğünde- bu darbeyi de sahne
arkasından yönettiği" belirtilmiştir.
