İstanbul'un ilk otobüsleri

Şehrin Rumeli yakasını atlı tramvay hatlarına nazaran çok daha güçlü ve yaygın bir şekilde saran şebeke, İstanbul’da seyrüseferi elinden geldiğince omuzlamaya başladı.

13 ayrı hatta birden servis veren tramvaylar, dönemin İstanbul’unun kentiçi ulaşımına hatırı sayılır bir katkıda bulunsa da, şehrin inişli çıkışlı coğrafi yapısı gereği birçok semte hizmet götürmek yine de imkânsızdı. Raylı sistem araçlarının yüzde altıdan fazla eğimi tırmanmakta güçlük çekmesi dolayısıyla, İstanbul’un merkezi çekim alanlarından bazı semtlere ve banliyölere tramvay arabaları çalıştırılamıyor; bu da kentiçi ulaşım yelpazesini sekteye uğratıyordu. Kimi zaman birbirlerine oldukça kısa mesafelerde bulunan çeşitli merkezler arasında seyahat edebilmek için, gereksiz yere uzun ve aktarmalı bir yolun kat edilmesi gerekiyordu. Söz konusu açık, 1920’lerin ilk yarısında oldukça kısıtlı sayıdaki hususi otomobillerle ve günümüz minibüslerine eşdeğer kapasitedeki birkaç hususi otobüsle kısmen kapatılmasına rağmen, şehir halen dişe dokunur kapsamlı bir ulaşım ağına sahip değildi.

Raylı sistem araçlarının oldukça düşük bir enerjiyle iş görmelerine mukabil, birçok noktada İstanbul’un engebeli topografik yapısına yenik düşme sıkıntısını aşmak için, alternatif bir toplu taşıma aracı filosunun oluşturularak, şehrin seyrüsefer hizmetine eklemlenmesi kararlaştırıldı. Zemini rahatça kavrayarak dik yokuşları kolayca inip çıkabilen, raylara bağımlı olmadığı için önündeki vasıtaları sollayabilen, tramvaylara nazaran daha hızlı ve çevik hareket edebilen, ancak sahip olduğu hareket serbestisine karşılık mazotla beslenen ve işletimi bu yüzden tramvaylara göre daha pahalıya mal olan yeni taşıma aracının adı “Otobüs”tü.

İlk Otobüsler Önceliğin Suriçi ve Beyoğlu’na verilmesi kaydıyla kentiçi ulaşımına yetecek ölçüde kapsamlı bir filonun kurulması düşüncesi kabul gördü ve Tramvay İdaresi tarafından yurtdışından deneme amaçlı birkaç otobüs satın alınarak, bu araçların özelikle tramvay işletilemeyen güzergâhlarda çalıştırılması planlandı. 1927 senesinde İstanbul Tramvay Şirketi’nin aldığı bir kararla, aynı yılın ilkbaharında dışarıdan 4 adet Renault-Scémia marka otobüs getirtildi. Satın alınan Renaultlar şehrin tramvay işlemeyen aksları üzerinde sefer yapacak, böylece raylı sistem ağı zaman içinde yeterli miktarda lâstik tekerlekli otobüs şebekesiyle harmanlanarak güçlendirilecekti.

Seferler Başladı Her biri 22 kişilik oturma yerine sahip olan Renultların toplam yolcu taşıma kapasitesi 28 kişiydi. Arkaları açık sahanlıklı olarak dizayn edilen arabalar 5 ay boyunca Eminönü-Beyazıd-Aksaray arasında tecrübe sürüşleri yaptırılarak denendikten sonra, kent içinde çalıştırılmalarında herhangi bir mahzur olmayacağı görüldü. Otobüslerden üçü 21 Ekim 1927 sabahından itibaren 5 kuruşluk bilet ücreti karşılığında “Beyazıd Meydanı-Bakırcılar-Fuatpaşa-Mercan-Fincancılar-Sultanhamam-Eminönü Eski Postane” arasında sefere başladı. Bu servis, İstanbul’un ilk belediye otobüs hattıydı. Güzergâhın bu şekilde seçilmesinin sebebi, Beyazıd’dan Bahçekapı, Eminönü, Köprü tarafına inecek yolcuların Çemberlitaş, Sultanahmet, Gülhane, Sirkeci aksını uzun uzadıya dolanmaları yerine, oldukça dik bir profile sahip olan Mercan yokuşu-Sultanhamam alternatif aksı üzerinden kestirmeden çarşı içi ve iskelelerle buluşmalarını sağlamaktı.

Sabit Durak Uygulaması Başladı Kısa bir süre sonra “Beyazıd-Eminönü” otobüs hattı “Beyazıd-Eminönü-Karaköy-Perşembepazarı-Şişhane-Taksim” şeklinde bir kez daha uzatıldı. Servislerin başlamasıyla birlikte bir yenilik de uygulamaya konuldu: Otobüsler artık istenilen her yerde durmak yerine sarı dikdörtgen levhalarla belirlenen ‘sabit durak yerleri’nde yolcu indirip bindireceklerdi. Servise verilen 4 otobüs, 15 dakikada bir her iki uçtan aynı anda hareket etmekteydi.

İlk Otobüs Kazası Takvimler 26 Ocak 1928 Perşembe gününü gösterirken, kentte çok üzücü bir gelişme yaşandı ve İstanbul Tramvay İdaresi otobüslerinin ilk kazası meydana geldi. Haber ertesi gün gazetelerde şu cümlelerle haber oldu.

Dün Sultanhamam’da Feci Bir Otobüs Kazası Olmuş ve Beş Yaşında Bir Çocuk Parçalanmıştır “Dün Sultanhamam’da, Macid Mehmet Bey Karakaş mağazasının önünde feci bir otobüs kazası olmuş, 5 yaşında bir çocuk Tramvay Şirketi’nin otobüsü altında ezilerek vefat etmiştir. Vak’a şudur: Cağaloğlu’nda, Mahmud Paşa-yı Veli mahallesinde 375 numerolu hanede oturan tüccar Mehmed Arif Bey’in zevcesi, dün iki çocuğuyla beraber Mahmutpaşa’ya öteberi almaya gitmiştir. Dönüşte Macid Mehmet Karakaş Bey’in mağazasının önünden geçerken caddenin karşı tarafında bir dilenci merhametlerini celbetmiş, annesi 5 yaşındaki Uğur Osman’a 5 guruş vererek ‘Haydi çocuğum, şunu fukaraya veriver’ demiştir. Uğur hemen karşıya geçmiş, parayı verip dönerken, köşeden Eski Postahane ile Bayazıd arasında işleyen Şirket’in (1) numerolu otobüsü görünmüştür. Önünde küçük bir çocuk gören şoför fren yapmak istemiş ise de, o zamana kadar çocuk tekerleklerin altına girmiştir. Geçmek imkânı bulamamıştır. Zavallı çocuk koca otobüsün altında paramparça olmuş ve hemen vefat etmiştir. Çocuğun ezildiği yerde cadde kandan kıpkırmızı kesilmiştir. Şoför Baki derdest edilmiş, ceset de Eminönü merkezine naklolunmuştur. Vakaya gelen müstantık tahkikat yapmış, vefatı hakkında mahallinde keşif varakası tanzim olunmuştur. Tahkikata devam edilmektedir”. (gazete kaza haberi) Eminönü’nden hareketle, Mercan yoluyla Bayazıd meydanına çıkmakta olan ilk belediye otobüslerimizden biri.

Otobüsler Köprü Atlamaya Başladı 14 Ağustos 1928 gününden itibaren hattın son durağı Eminönü’nden Karaköy’e kadar uzatıldı. Böylece kent tarihinde otobüsler ilk defa köprü atlayarak karşı yakaya, yani Beyoğlu tarafına geçmeye başladılar. Hat aynı zamanda ilk kez kıt’alandırılarak iki farklı ücret bölgesine ayrıldı. Kıt’a değişim noktası olarak Eminönü Yenicami önü durağı kabul edildi. Bilet ücreti Beyazıd-Eminönü ve Eminönü-Karaköy arasında 5’er kuruş, Beyazıd-Karaköy arasında ise 10 kuruş olacak şekilde belirlendi.

Yeni Hattımız: “Taksim-Beşiktaş” 28 Mayıs 1929 sabahından itibaren “Harbiye-Maçka-Beşiktaş” güzergâhında sefere giren Renaultlar’ın ilk hareket noktası 2 yıl sonra Taksim’e kadar uzatıldı. Böylece Pera ile Beşiktaş vapur iskelesinin irtibatı sağlanmış oldu. Hat, Beyoğlu ile Boğaziçi ve Üsküdar vapur seferlerine yolcu getirip götüren pratik bir servis olduğundan halk tarafından kısa zamanda tutuldu. Aynı güzergâh üzerinde birkaç hususi otobüsün de çalıştırılmakta olması, işleticiler arasında rekabetin doğmasını ve buna paralel olarak bilet fiyatlarının nispeten ucuzlamasını da beraberinde getirdi.

İlk Otobüslere Vedâ 11 yıl boyunca bu hatta hizmet veren Renault otobüsler, filonun yenilenerek büyütülmesi çalışmaları kapsamında 30 Eylül 1942’de seferden kaldırıldılar. İçlerinden biri, ileride tamir arabası olarak kullanılmak üzere Şişli tramvay depo alanına çekilirken, diğerleri hurdaya ayrıldı. Böylece 1927’den bu yana 15 sene boyunca İstanbullulara elinden geldiğince hizmet vermeye çalışan ilk 4 arabalık filo tarih oldu. 1943’ün 3 Nisan’ından itibaren İETT İdaresi, bu kez 24 araçtan oluşan yeni ve farklı modellerdeki otobüslerini peyderpey servise vermeye başladı.

Renault’un İETT atölyelerinde yeniden imalâtı ve sonrasında fuar alanında sergilenişi... Renaultlardan Biri 2014’de Yeniden Aramıza Döndü Kamu kurumu bünyesinde hizmet veren ilk belediye otobüslerinden “3” numaralı olanı, 2014 yılında İETT atölyelerinde tasarlandıktan sonra, orijinaline olabildiğince sâdık kalınarak yeniden yapıldı. Otobüs o yıl Transist fuarında sergilendi ve ardından da “İstanbul’un Nostaljik Otobüsleri” filosuna dahil edilerek, hareketli kent mobilyaları arasına katıldı. Belirli günlerde tahsis edilen hatlarda çalıştırılan aracın, böylelikle kent muhibleriyle buluşması sağlandı.